Publicaties die specifiek betrekking hebben op Nederland

[vonneke]

http://www.ntvg.nl/publicatie/klinisch- ... ie-van-neu

Klinisch spectrum en incidentie van neuroborreliose in Nederland

H. Kuiper


Ned Tijdschr Geneeskd. 2004;148:670-3

Doel.
Het bepalen van het klinische spectrum en de incidentie van neuroborreliose in Nederland.

Opzet. Retrospectief.

Methode.
Alle vakgroepen Neurologie in Nederland, op 106 ziekenhuislocaties, werd verzocht om over de periode 2001 in de registratie van de diagnose-behandelcombinatie of het Coderingssysteem Neurologie te zoeken naar patiënten met respectievelijk de codering 'overige neuro-infecties' of 'Borrelia burgdorferi', vervolgens de patiënten met neuroborreliose te identificeren en de correspondentie met de huisarts en de laboratoriumgegevens geanonimiseerd op te sturen voor gegevensextractie. Als criterium voor neuroborreliose werd aangehouden een pleiocytose in de liquor cerebrospinalis in combinatie met een positieve IgM- of IgG-antistofuitslag tegen B. burgdorferi in serum of liquor cerebrospinalis. Resultaten. Van 47 (44%) vakgroepen werd geen respons verkregen en 22 (21%) vakgroepen hadden geen enkele vorm van diagnoseregistratie of konden geen koppeling leggen tussen de registratie en de patiëntengegevens. Van de 37 (35%) vakgroepen die gegevens verstrekten, hadden 17 vakgroepen bij 30 patiënten de diagnose 'neuroborreliose' gesteld, waarvan er 20 voldeden aan de gestelde criteria. 15 (75%) hadden een radiculopathie, 8 (40%) een perifere facialisparese en 3 (15%) een myelopathie.

Conclusie.
Het klinisch spectrum van patiënten met neuroborreliose kwam overeen met dat in Denemarken. De gevonden incidentie bedroeg 3,6 per miljoen inwoners. De werkelijke incidentie was waarschijnlijk hoger, omdat de gebruikte registratiesystemen de mogelijkheid geven om neuroborreliose onder andere (symptoom)diagnosen uit te boeken, kinderartsen niet aan het onderzoek deelnamen en relatief weinig neurologen deelnamen uit gebieden met een hoog risico op tekenbeten en erythema migrans. De lage incidentie van neuroborreliose in combinatie met een hoge achtergrondseropositiviteit in de bevolking impliceert een lage voorspellende waarde van een positieve serologische uitslag. Daarom is het noodzakelijk om bij aanwijzingen voor neuroborreliose altijd onderzoek te doen van de liquor cerebrospinalis

[vonneke]

Bron: Tijdschrift voor Infectieziekten 2006;1:79-83

Voor link zie :
viewtopic.php?p=42450#p42450

Acrodermatitis chronica atrophicans bij een 74-jarige vrouw: drie jaar zonder diagnose

Auteurs D.J.P. Willemsen, J.C. van der Horst, A.A. van Zwet en C. Richter

Ziektegeschiedenis

Een 74-jarige vrouw werd door de huisarts verwezen
naar een orthopeed in verband met progressieve
roodheid en pijn in het rechteronderbeen en de
-voet. Aangezien de patiënte ook steeds meer moeite
had met lopen, werden een skeletscan en een MRIonderzoek
verricht, waarbij alleen zwelling van de
weke delen werd gezien. Vervolgens werd zij verwezen
naar de polikliniek Interne-Infectieziekten voor
verdere analyse.

Anamnestisch had de patiënte sinds drie jaar last
van het rechteronderbeen en de -voet met toenemende
roodheid, zwelling en pijn. Op het moment
van presentatie had zij zoveel pijn aan de aangedane
gebieden, dat zij nog nauwelijks kon steunen
op de voet, terwijl zij tot twee jaar geleden een
enthousiaste wandelaarster was. Zelf legde de patiënte
nadrukkelijk een verband tussen drie tekenbeten
ongeveer drie jaar geleden en het begin van
de klachten. Tevens beschreef zij huidafwijkingen
aan haar rechterenkel die retrospectief heel goed
pasten bij erythema chronicum migrans, waarvoor
zij niet antibiotisch behandeld was. De verdere
tractusanamnese en medische voorgeschiedenis
waren onopvallend.

Bij klinisch onderzoek had zij een normale bloeddruk,
polsfrequentie en temperatuur. Zij had geen
vergrote lymfeklieren; over hoofd, hals, hart, longen
en abdomen werden geen bijzonderheden gevonden.
De geconsulteerde dermatoloog nam de
volgende afwijkingen waar. Het rechterbovenbeen,
-onderbeen en -voet tonen een naar distaal toenemend,
matig begrensd, livida-rood erytheem, met
iets pittingoedeem vooral distaal aan het onderbeen.
Er is slechts minimale schilfering (zie Figuur 1). De
huid van het rechterbeen voelt droog aan en toont
atrofie met plaatselijk het aspect van sigarettenpapier.
Vooral ter hoogte van de voetzool is een duidelijke
zwelling zichtbaar met atrofie (zie Figuur 2).
Beiderzijds zijn er tekenen van chronische veneuze
insufficiëntie zichtbaar met reticulaire varices en hyperpigmentatie.

Oriënterend laboratoriumonderzoek toonde een
normaal bloedbeeld en normale waarden voor BSE
en C-reactief proteïne. Serologisch onderzoek op
Borreliose (ELISA) liet een positieve IgM-reactie zien
en een sterk verhoogde IgG-titer van >400 E/ml.
Op basis van de anamnese, de klinische en serologische
bevindingen werd de diagnose ACA gesteld;
een huidbiopsie werd achterwege gelaten. Volgens
de nationale CBO-richtlijn werd aanvankelijk be-
[handeld met doxycycline 100 mg 2dd 1 tablet
gedurende 30 dagen.6 Na 1 week ontwikkelde zij
echter veel gastro-intestinale bijwerkingen. Aangezien
de patiënte een duidelijke voorkeur aangaf
voor orale therapie, werd de behandeling voortgezet
met amoxicilline 500 mg 4 dd gedurende 4 weken.
Geleidelijk werden het rechterbeen en de -voet
minder rood en oedemateus (zie Figuur 3), maar de
pijnklachten aan de voet verminderden nauwelijks.
Op verdenking van persisterende ziekteactiviteit
werd besloten alsnog te behandelen met ceftriaxon
2 gram i.v. 1 dd. Na 10 dagen therapie waren de
pijnklachten verdwenen en kon de patiënte weer
normaal lopen. De atrofische huidafwijkingen, met
name van de voetzool, verdwenen echter niet (zie
Figuur 4). De behandeling werd hierna gestaakt in
verband met toenemende misselijkheid.

Conclusie

Bij deze 74-jarige vrouw werd de diagnose acrodermatitis
chronica atrophicans van Pick-Herxheimer
gesteld. Vooral onder de bevolking is er een toenemende
aandacht voor Lyme-borreliose te constateren
en vaak worden diverse aspecifieke klachten
onterecht aan Lyme-borreliose toegeschreven.
Deze casus illustreert, dat specifieke Lyme-gerelateerde
complicaties lange tijd niet herkend kunnen
blijven met invaliderende gevolgen voor het individu.
Goed luisteren naar de patiënt had bij deze
casus veel sneller tot een diagnose geleid

[vonneke]

http://rheumatology.oxfordjournals.org/ ... l/45/5/599

Nailfold capillaroscopic picture by chance

P. M. Houtman and T. L. T. A. Jansen
Medical Centre Leeuwarden, Rheumatology, Leeuwarden, The Netherlands

A 71-yr-old man was referred for evaluation of complaints of Raynaud's phenomenon. He had a 3-yr history of cold-induced bluish discoloration, and some broadening and progressive (although not yet disabling) stiffness of his fingers. He underwent bypass grafting because of intermittent claudication due to atherosclerosis of the aorta and iliac arteries and was treated for his hyperhomocysteinaemia. He did not remember a tick bite or erythema chronicum migrans. Physical examination did not reveal sclerotic skin lesions or arthritis.

Capillaroscopy of all nailfolds was performed. A normal capillary density of short capillary loops was observed in all nailfolds. Remarkably, the left fifth finger showed marked architectural disarrangement of the capillaries apart from a normal appearance of the distal rows; there were slightly enlarged capillary loops surrounding an avascular area. Serological testing revealed the presence of antibodies to Borrelia burgdorferi and confirmed the diagnosis acrodermatitis chronica atrophicans (ACA), a feature of Lyme borreliosis. Antinuclear antibody tests were negative. After treatment with doxycycline (100 mg twice daily for 30 days), capillary microscopy showed a completely normalized pattern.

Capillaroscopy is a simple, uninvasive imaging technique to study the microcirculation and is one of the diagnostic tools for early detection of systemic sclerosis and related disorders. This capillaroscopic image can be added to the morphological features of the diseases in the rheumatological field. ACA is more frequently observed in Europe than in the USA. Chronic joint and bone involvement underlying the skin lesions have been noted in long-standing ACA. Radiographs showed periostal thickening of bones, suggesting periostitis, and subluxations of finger or toe joints in some cases. It might be expected that adequate prevention of tick bites and rapid antibiotic treatment of early recognized cases decreases the incidence of the late features.

http://www.medicalnewstoday.com/articles/176713.php

Nail fold capillaroscopy = In order to find out if Raynaud's is primary or secondary, an examination of the tiny blood vessels (capillaries) near the nail fold (the skin at the base of the fingernail) is performed under a microscope.

Enlarged or deformed capillaries may indicate an underlying disease. However, some secondary conditions cannot be spotted by this test.

[vonneke]

http://www.ntvg.nl/publicatie/aspecifie ... 3/volledig

Aspecifieke oogafwijkingen bij Lyme-ziekte

M.J. Jager en H. Kuiper

Ned Tijdschr Geneeskd. 1991;135:1500-2

ZIEKTEGESCHIEDENISSEN

Patiënt A, een 39-jarige vrouw, klaagde over een reeds 3 weken bestaande ernstige hoofdpijn, en sinds een dag zag zij dubbel. Bij onderzoek werd een dubbelzijdige N. abducens-parese gevonden. Een computertomogram van de hersenen liet geen afwijkingen zien. Onderzoek van de liquor cerebrospinalis toonde een lymfocytaire pleiocytose, en een verhoging van de liquor-serumalbumineverhouding, de IgG- en de IgM-index. De waarschijnlijkheidsdiagnose luidde virale meningitis. Binnen 10 dagen verdween het dubbelzien spontaan. Een maand later vond patiënte dat zij slechter begon te zien en had zij last van mouches volantes. De visus van het rechter oog bedroeg 0,8 na correctie met S -8,5 en van het linker oog 0,7 na correctie met S -9,75. In beide ogen werd een troebeling van het glasvocht gezien. Aan voorsegment en fundus van beide ogen werden geen afwijkingen gevonden. De diagnose glasvochtcollaps bij myopie werd gesteld. Vanwege de hinder die patiënte van de troebelingen ondervond, werd door middel van een vitrectomie het glasvocht verwijderd uit het rechter oog. De visus rechts bedroeg daarna 1,0. Een jaar later klaagde patiënte over verspringende gewrichtsklachten, en naar aanleiding van een artikel over Lyme-ziekte in een damesblad herinnerde zij zich dat zij een maand voor het optreden van hoofdpijn en dubbelzien gebeten was door een teek en dat zij een rode plek op, haar bil had opgemerkt, die geleidelijk groter was geworden en centraal verbleekte. Intussen bedroeg de visus rechts 1,0 en links 0,8. Het rechter oog toonde geen afwijkingen, het glasvocht van het linker oog toonde witte strengen, lijkend op in elkaar gezakt spinrag (‘spiderweb vitritis’). 5 Liquoronderzoek, ruim een jaar na het begin van de klachten, toonde 9 lymfocyten/ mmł (normaal > 5), met een normaal totaal-eiwitgehalte en liquor-serumalbumineverhouding, en een verhoogde IgG- en IgM-index. Er was geen antilichaamtiter tegen B. burgdorferi in serum en liquor meetbaar met een indirecte immunofluorescentietest. Op grond van de klinische bevindingen (huidafwijkingen overeenkomend met ECM, chronische meningitis met polyneuritis van de hersenzenuwen, en artralgie) werd de diagnose Lyme-ziekte gesteld. De patiënt werd behandeld met 1 g ceftriaxon intraveneus 2 dd gedurende 2 weken. Hoewel tijdens de behandeling de visus links afnam tot 0,65 en de troebeling van het glasvocht van dit oog toenam, was de visus na ophelderen van de troebelingen 3 maanden later 1,0.

Bij patiënt B, een 39-jarige man die in 1989 onderzocht werd in het kader van een onderzoek naar het voorkomen van Lyme-ziekte bij Nederlandse bosarbeiders, werd klinisch Lyme-ziekte vastgesteld met een positieve serologische testuitslag tegen Borrelia. 6 In 1987 was patiënt regelmatig door teken gebeten. Rondom een tekebeet in de knieholte ontstond in de eerste helft van 1987 een rode plek met een doorsnee van 3-4 cm. Dit erytheem verdween zonder behandeling na enige weken. Sinds 1987 had hij last van ernstige vermoeidheid. In augustus 1987 kreeg hij periodiek last van hartkloppingen waarvoor aanvankelijk geen oorzaak werd gevonden. Drie jaar later werd tijdens een periode met hartkloppingen boezemfibrilleren vastgesteld. Sinds begin 1988 trad intermitterend artritis van een kniegewricht en van beide kaakgewrichten op. Sinds enkele jaren had patiënt last van ‘dwarrels’ voor de ogen. Bij oogheelkundig consult elders in 1988 werden geen afwijkingen vastgesteld. In augustus 1989 werden bij zowel een algemeen lichamelijk als een neurologisch onderzoek geen afwijkingen gevonden. Bij oogheelkundig onderzoek in het Academisch Medisch Centrum was de visus beiderzijds 1,0 met in het glasvocht enkele cellen en troebelingen in de vorm van draadvormige infiltraten. De antistoftiter tegen B. burgdorferi was 1:320 (als positief wordt beschouwd een titer > 1:80). De liquor cerebrospinalis was normaal, behoudens een antistoftiter tegen B. burgdorferi van 1:5 (positief > 1:5). De uitslag van de ‘venereal disease reference test’ en de ‘treponema pallidum hemagglutination test’ was negatief. Patiënt werd voor de Lyme-ziekte behandeld met ceftriaxon 1 g 2 dd gedurende 14 dagen. Vijf maanden na behandeling had hij weer artritis van de knie. De troebeling van het glasvocht was iets verminderd

Wij danken dr.A.Rothova, oogarts in het AMC, voor het ter beschikking stellen van de gegevens van patiënt B.

Aanvaard op 21 april 1991

[TheoA]

Molecular Typing of Borrelia burgdorferi Sensu Lato: Taxonomic, Epidemiological, and Clinical Implications

Guiqing Wang, Alje P. van Dam, Ira Schwartz, and Jacob Dankert

Clinical Microbiology Reviews, October 1999, p. 633-653, Vol. 12, No. 4

Voor de liefhebbers een studie naar de taxonomie van de diverse genotypes van Borrelia burgdorferi s.l.
In de diagnostiek en de behandeling wordt hier nog maar weinig mee gedaan, is mijn indruk.
Het is een publicatie uit Nederland, maar heeft betrekking op Noord-Amerika en Europa/Azië.
In tegenstelling tot wat de studie stelt, is in de literatuur aangetoond dat ook besmettingen met Borrelia lusitaniae en Borrelia valaisiana leiden tot de ziekte van Lyme. Verder mis ik Borrelia spielmanni.

SUMMARY

Borrelia burgdorferi sensu lato, the spirochete that causes human Lyme borreliosis (LB), is a genetically and phenotypically divergent species. In the past several years, various molecular approaches have been developed and used to determine the phenotypic and genetic heterogeneity within the LB-related spirochetes and their potential association with distinct clinical syndromes. These methods include serotyping, multilocus enzyme electrophoresis, DNA-DNA reassociation analysis, rRNA gene restriction analysis (ribotyping), pulsed-field gel electrophoresis, plasmid fingerprinting, randomly amplified polymorphic DNA fingerprinting analysis, species-specific PCR and PCR-based restriction fragment length polymorphism (RFLP) analysis, and sequence analysis of 16S rRNA and other conserved genes. On the basis of DNA-DNA reassociation analysis, 10 different Borrelia species have been described within the B. burgdorferi sensu lato complex: B. burgdorferi sensu stricto, Borrelia garinii, Borrelia afzelii, Borrelia japonica, Borrelia andersonii, Borrelia valaisiana, Borrelia lusitaniae, Borrelia tanukii, Borrelia turdi, and Borrelia bissettii sp. nov. To date, only B. burgdorferi sensu stricto, B. garinii, and B. afzelii are well known to be responsible for causing human disease. Different Borrelia species have been associated with distinct clinical manifestations of LB. In addition, Borrelia species are differentially distributed worldwide and may be maintained through different transmission cycles in nature. In this paper, the molecular methods used for typing of B. burgdorferi sensu lato are reviewed. The current taxonomic status of B. burgdorferi sensu lato and its epidemiological and clinical implications, especiallly correlation between the variable clinical presentations and the infecting Borrelia species, are discussed in detail.

http://cmr.asm.org/cgi/content/full/12/4/633#SEC6

[vonneke]

@Martijn

Moeten de publicaties specifiek over Nederland gaan of mogen het ook Nederlandse publicaties zijn over Lyme in het algemeen. Zoals deze b.v. :

http://dare.ubn.kun.nl:8080/dspace/bits ... 176___.PDF

http://www3.interscience.wiley.com/jour ... 8/abstract

[Martijn]

@Martijn

Moeten de publicaties specifiek over Nederland gaan of mogen het ook Nederlandse publicaties zijn over Lyme in het algemeen.

Als het niet specifiek over Nederland gaat, maar wel onderzoek is dat in Nederland en/of door Nederlandse onderzoekers is verricht en/of in een Nederlands tijdschrift is gepubliceerd, vind ik het toch wel relevant, want het geeft inzicht in de informatie die in Nederland bij onderzoekers en in tijdschriften bekend is.


Hier een recent Nederlands onderzoek dat niet specifiek betrekking heeft op Nederland:

Eur Cytokine Netw. 2010 Mar 1;21(1):7-18.

Activation of innate host defense mechanisms by Borrelia.

Berende A, Oosting M, Kullberg BJ, Netea MG, Joosten LA.

Department of Medicine, Radboud University Nijmegen Medical Center, Nijmegen, Nijmegen Institute for Infection, Inflammation and Immunity (N4i), Department of Internal Medicine, Jeroen Bosch Hospital, 's Hertogenbosch, The Netherlands.

Borrelia is the causative agent of Lyme disease, a widespread disease with important health consequences. Immune-mediated mechanisms are believed to play a major role in both host defense and in late complications of Lyme disease. Recognition of Borrelia and the initial activation of the innate immune system are important for host defense, as well as modulation of adaptive responses. Several classes of pattern recognition receptors (PRRs) have been suggested to be involved in the recognition of Borrelia: Toll-like receptors (TLRs), NOD-like receptors (NLRs) and C-type lectin receptors (CLRs). TLR2 has been found to be the most important receptor of the TLRs. The intracellular receptor NOD2, a member of the NLRs, might also play an important role in recognition. Mannose receptor is also involved in Borrelia recognition, but little is known about other CLRs such as dectin-1. After PRRs have recognized Borrelia, a signaling cascade is induced that leads to transcription of NF-kappaB, resulting in the production of pro-inflammatory cytokines. Understanding these pathways provides not only a better insight into the pathogenesis, but also provides potential, novel, therapeutic targets during active disease or post-infection complications.

PMID: 20146985 [PubMed - in process]

[vonneke]

http://ard.bmj.com/content/60/7/721.1.extract

Immunosuppressive treatment for vasculitis associated with Lyme borreliosis

R KOMDEUR, J G ZIJLSTRA, T S VAN DER WERF, J J M LIGTENBERG, J E TULLEKEN
+ Author Affiliations

Department of Internal Medicine
Intensive and Respiratory Care Unit (ICB)
University Hospital Groningen
The Netherlands

Dr J E Tulleken, Intensive and Respiratory Care Unit (ICB), Department of Internal Medicine, University Hospital Groningen, PO 30.001, 9700 RB Groningen, The Netherlands j.e.tulleken@int.azg.nl

Vasculitis of the central nervous system is a rare complication of Lyme borreliosis.1 2 We now report a case of early onset borrelia associated encephalitis followed by systemic vasculitis. Antibiotics failed to improve the clinical course and remission was only reached after extensive immunosuppressive treatment.

A 52 year old man was admitted because of fever, headache, tinnitus, and painful joints. He reported a tick bite on his left arm, which had occurred three weeks earlier and which was followed by a reddish skin eruption. His general practitioner started treatment with doxycycline, but the patient's condition worsened. The patient had a fever of 39.9°C; further physical examination showed no other abnormalities. Except for an erythrocyte sedimentation rate of 51 mm/1st h and a leucocyte count of 16.1×109/l

[vonneke]

http://www.ntvg.nl/publicatie/de-jarisc ... 2/volledig

Ned Tijdschr Geneeskd. 1987;131:2097

De Jarisch-Herxheimer-reactie bij Lyme-ziekte

J.J.E. van Everdingen

De reactie van Jarisch-Herxheimer is een bekend verschijnsel bij secundaire syfilis. Hierbij ontstaat binnen enkele uren na behandeling met treponemacide middelen intensivering van de symptomen, zoals koorts, hoofdpijn, misselijkheid, malaise, spierpijn en verergering van de huidafwijkingen. Ofschoon de pathogenese nog altijd onbekend is, lijkt de reactie specifiek te zijn voor infecties met spirocheten, want ook bij Lyme-ziekte is dit verschijnsel waargenomen. Van de 112 patiënten, die door Steere et al. werden behandeld, kreeg 14% binnen 24 uur na behandeling een toename van koorts, gewrichtsklachten en huidafwijkingen (erythema chronicum migrans). 1 Deze reacties werden vaker waargenomen na toediening van penicilline en tetracycline dan na behandeling met erytromycine. Berger beschreef 2 patiënten met Lyme-ziekte, bij wie zich 6 uur na behandeling met penicilline een Jarisch-Herxheimer-reactie voordeed. Ook bij patiënten met erythema chronicum migrans zonder andere uitgesproken symptomen van Lyme-ziekte is de reactie waargenomen. Bij patiënten met multipele huidafwijkingen lijkt de reactie heviger te zijn. Bij de behandeling zou men hierop kunnen anticiperen door toediening van salicylaten.

[vonneke]

http://www.ntvg.nl/publicatie/pacemaker ... 9/volledig

Ned Tijdschr Geneeskd. 1988;132:2109-11

Pacemaker-implantatie wegens totaal atrioventriculair block bij Lyme-borreliose

H. Kuiper, B.M. de Jongh en P.J. Senden

Bij een 40-jarige vrouw werd een pacemaker ingebracht wegens totaal atrioventriculair block. Aanvankelijk was geen oorzaak voor deze geleidingsstoornis gevonden. Bij onderzoek een jaar later bleek dat de uitslag van het serologische onderzoek op Borrelia burgdorferi positief was en dat 8 weken voorafgaand aan het AV-block erythema chronicum migrans gevolgd door meningoradiculitis had bestaan. De diagnose werd gesteld op een Lyme-borreliose met hartafwijkingen. Hartafwijkingen komen naar schatting bij 1 tot 8% van de patiënten met Lyme-borreliose voor. Tijdige herkenning van dit ziektebeeld kan implantatie van een pacemaker voorkomen.

ZIEKTEGESCHIEDENIS

Eind augustus 1986 werd een 40-jarige vrouw in een ziekenhuis opgenomen in verband met sinds 10 dagen bestaande moeheid en palpitaties met dyspnoe klasse II/IV volgens de criteria van de New York Heart Association. De aanvullende tractusanamnese vermeldde als enige bijzonderheid een ‘licht griepje’ enkele weken voor opneming. Bij lichamelijk onderzoek werd een jonge vrouw gezien die geen zieke indruk maakte. De bloeddruk was 130/90 mmHg en de pols was irregulair met een frequentie van gemiddeld 42 slagen per minuut. De ictus cordis was voelbaar binnen de medioclaviculaire lijn. Bij auscultatie was het ritme irregulair met normale tonen zonder souffles of wrijfgeruis. Over de longen waren geen crepitaties te horen. Er was geen oedeem.

Bij bloedonderzoek werden een normale BSE en een normaal aantal leukocyten vastgesteld; de gehalten in serum waren van alkalische fosfatase 179 U/l, γ-glutamyltransferase (γGT) 48 U/l, GOT 27 U/l en GPT 117 U/l (alle, behalve GOT, verhoogd). Op het ECG werd een totaal atrioventriculair (AV-)block met een AV-junctionaal ontsnappingsritme gezien met een frequentie van 50 slagen per minuut. Op de thoraxfoto en het echocardiogram werden geen afwijkingen waargenomen. Bij dit onderzoek werd geen oorzaak gevonden voor de geleidingsstoornis. De diagnose werd gesteld op een sinds 3 weken bestaand totaal AV-block zonder bekende oorzaak. Onder bescherming van flucloxacilline (Floxapen) 4 dd 1 g gedurende 3 dagen werd een DDD(‘on demand’)-pacemaker ingebracht. Patiënte voelde zich daarna duidelijk beter.

In juni 1987 liet zij op aanraden van een bevriende arts serologisch onderzoek verrichten op B. burgdorferi; de uitslag van dit onderzoek bleek positief; de titer bedroeg 1:1280. Aanvullende anamnese leerde dat patiënte 8 weken voor de opname in de rechter knieholte een rood vlekje opgemerkt had. Zij herinnerde zich niet een tekebeet opgelopen te hebben. De huidafwijking breidde zich in de loop van de maand uit over het gehele rechterbeen met gelijktijdig centrale verbleking. Tevens kreeg patiënte pijn aan de achterzijde van het rechterbeen en later ook in de nek en in de rug met uitstraling in beide benen, toenemend bij buigen van het hoofd. Nadat de huidafwijking spontaan verdwenen was, kreeg zij hartkloppingen.

Het algemene lichamelijke en neurologische onderzoek leverde nu, 11 maanden later, geen bijzonderheden op. In de liquor cerebrospinalis werden geen afwijkingen waargenomen, ook geen antistoffen tegen B. burgdorferi

Epicrise.
Anamnestisch hebben erythema chronicum migrans en meningoradiculitis bestaan. Daarna kreeg patiënte een totaal AV-block. Een jaar later was de uitslag van het serologische onderzoek op B. burgdorferi positief. Hoewel patiënte ten tijde van dit laatste onderzoek geen klachten had, werd toch besloten haar te behandelen met 4 x 5 miljoen eenheden penicilline intraveneus gedurende 10 dagen ter voorkoming van eventuele late complicaties. Drie maanden na de behandeling was de titer tegen B. burgdorferi in het serum 1:320. Vijf maanden na de behandeling werd de pacemaker verwijderd waarna geen cardiale klachten optraden. Op het ECG werden geen afwijkingen meer gezien

BESCHOUWING

Cardiale complicaties als gevolg van infectie met B. burgdorferi lijken niet vaak voor te komen: bij aangetoonde Lyme-borreliose variëren de schattingen van 8% in de V.S., 9 tot 1,6% in Duitsland. 4 In één onderzoek werden bij 18 van de 20 patiënten met Lyme-carditis paroxismale atrioventriculaire geleidingsstoornissen gezien. Opvallend was de vaak snel wisselende graad van het block. Van de 18 patiënten hadden 8 een totaal block. De hartklachten duurden 3 dagen tot 6 weken en bij 1 patiënt 5 maanden. 9 Jaren durende ritmestoornissen werden echter ook beschreven. 10

Cardiale complicaties kwamen ook nog voor na behandeling van erythema chronicum migrans met penicilline en erytromycine per os. 9 11 12 Myocarditis als oorzaak voor de cardiale verschijnselen lijkt waarschijnlijk gezien de diffuse opname van gallium-67. 13-16 Voor een infectieuze oorzaak van deze myocarditis pleit dat bij 1 patiënt in het myocardbiopt na zilverkleuring volgens Dieterle een spirocheet werd gezien. 14 Bij een andere patiënt verdwenen al jaren bestaande hartritmestoornissen na behandeling met antibiotica. 10

De behandelingsadviezen bij Lyme-carditis zijn anekdotisch en gebaseerd op de publikatie van Steere die dateert van vóór de ontdekking van het pathogene agens (1982). Hij behandelde o.a. met prednison en acetylsalicylzuur (Aspirine). Van 8 patiënten met een compleet hartblock kregen 6 tijdelijk een uitwendige transveneuze pacemaker.

Daar het aannemelijk is dat een persisterende infectie met B. burgdorferi de carditis veroorzaakt, lijkt behandeling met antibiotica het meest rationeel. Het blijkt ook dat de klachten en verschijnselen hier goed op reageren. 10 14 17-19 Zeker wanneer er ook neurologische symptomen bestaan is het aangewezen om een behandeling in te stellen waarbij ook in de liquor effectieve spiegels worden bereikt, bijv. met penicilline G 4 x 5 miljoen eenheden intraveneus gedurende 10 dagen. Bij 2e- en 3e-graads-AV-block dient uiteraard toepassing van een tijdelijke pacemaker te worden overwogen.

Wanneer een patiënt zich meldt met geleidings- en ritmestoornissen, is het belangrijk om aan de mogelijkheid van een infectie met B. burgdorferi te denken. Door het tijdig stellen van de juiste diagnose kan een adequate behandeling met antibiotica worden ingesteld waardoor de implantatie van een pacemaker kan worden voorkomen.

Aanvaard op 6 juni 1988